Kolekcja sztuki Dalekiego Wschodu Feliksa „Mangghi” Jasieńskiego

To około 6500 zabytków, część z nich to dzieła wysokiej klasy artystycznej. Trzon ilościowy i jakościowy kolekcji sztuki azjatyckiej stanowią drzeworyty japońskie (Jasieński ofiarował ich ok. 4500). Niektóre z tych dzieł są unikatami w skali światowej, nie ma ich nawet w zbiorach japońskich. Pochodzą z okresu Edo (1603–1868), głównie jednak z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku. Prezentują w większości szkołę ukiyo-e, ale znajdują się wśród nich przykłady twórczości innych szkół, takich jak Osaka i Shijō. Kolekcja ilustruje rozwój drzeworytu japońskiego od czarno-białej ilustracji książkowej, poprzez ręcznie kolorowane plansze, aż do odbitek wielobarwnych, których efekt wzbogaciły dodatkowe techniki.

Wczesny okres reprezentuje twórczość takich mistrzów jak Moronobu, Masanobu, Kiyomitsu, Kiyomasu i innych aż do Harunobu, artysty uważanego za ojca drzeworytu barwnego. Złoty okres rozwoju barwnego drzeworytu (koniec XVIII w.) prezentują plansze najwybitniejszych artystów, takich jak: Koryūsai, Kiyonaga, Utamaro, Shunchō, Eishi, Eishō, Chōki i inni, portretujących piękne kobiety, przeważnie mieszkanki dzielnicy uciech w Edo – Yoshiwarze. W kolekcji Jasieńskiego znajdują się też podobizny słynnych aktorów teatru kabuki i sceny z najpopularniejszych dramatów, które były domeną twórczości takich indywidualności artystycznych jak Shunshō i krąg jego uczniów, Sharaku, Toyokuni, Kunisada i inni. Spośród prac z późniejszego okresu (pierwsza połowa XIX w.) Jasieński szczególnie chętnie kolekcjonował plansze Hokusaia i Hiroshigego.

Schyłkowy okres drzeworytu ukiyo-e prezentują drzeworyty między innymi Kunisady, Eisena, Kuniyoshiego, w których ekspresyjne przerysowanie formy i dekadencki, nieco chorobliwy wdzięk, mocne harmonie barw łączą się często z dziwacznością tematu, poszukiwaniem nastroju grozy lub groteski.

Japońskie malarstwo w tej kolekcji wypada skromnie: około stu dzieł. Są to charakterystyczne dla Dalekiego Wschodu malowidła w formie zwojów poziomych (emakimono) lub pionowych (kakemono), obramione pasami wzorzystego brokatu. W kolekcji Jasieńskiego znajdują się sceny dnia codziennego, żywe w kolorystyce, a także utrzymane w pastelowej gamie pejzaże, studia kwiatów i ptaków, odznaczające się typową dla ludzi Dalekiego Wschodu umiejętnością obserwacji natury, poetyckim nastrojem i symboliczną refleksją, jak również przykłady malarstwa monochromatycznego, operującego wyłącznie odcieniami czerni i szarości rozcieńczonego tuszu.

W zbiorze Jasieńskiego bardzo liczną grupę tworzą militaria (ponad siedemset) związane z tradycją samurajską: miecze długie – katanatachi, krótkie – waki-zashi oraz sztylety tantō. Bardzo bogato reprezentowane są tu ozdobne części miecza: jelce tarczowe (tsuby), pochodzące z różnych szkół i okresów, począwszy od XV do XIX wieku. Są to prawdziwe arcydzieła plastyki metalowej, kute głównie z żelaza, rzadziej z brązu i miedzi, zdobione dekoracją wycinaną ażurowo lub cyzelowaną w reliefie i wzbogaconą inkrustacją ze złota, srebra, miedzi, czasem z emalii. Różnorodność motywów zdobniczych jest ogromna – od bardzo prostych, skromnych, mających znaczenie symboliczne, do bogatych i rozbudowanych, wśród których przewijają się elementy geometryczne, świat zwierząt i roślin, pejzaże, sceny z historii i legend. Przykłady podobnej rozmaitości technik zdobniczych i rozwiązań artystycznych w metaloplastyce znaleźć można również w innych drobnych częściach rękojeści mieczy, takich jak: kashira, menuki czy fuchi oraz kogatanakozuka.

W kolekcji Jasieńskiego znajdujemy kilka hełmów, masek wojennych i zbroi, przyciągających uwagę wyszukaną formą, bogactwem detali i barwnością materiałów.

W grupie kilkuset interesujących wyrobów rzemiosła artystycznego, pochodzących z wieków od XVII do XIX, na uwagę zasługują przedmioty z laki. Szczególnie piękne są inrō (印籠)– niewielkie puzderka, czarki na potrawy i napoje, szkatułki na przybory toaletowe czy przybory do pisania, rozmaite pudełeczka, stoliki, podstawki, grzebienie, szpilki do włosów itp. Prezentują one techniki zdobnicze, stosowane w tym materiale: rzeźbienie, malowanie, prószenie, inkrustacja perłowcem i metalami, oraz motywy dekoracji – geometryczne, roślinne, zwierzęce, scenki figuralne, z których większość jest przesycona symbolicznymi i poetyckimi podtekstami.

Z innych wyrobów rzemiosła artystycznego wymienić należy tkaniny i hafty, tradycyjne stroje japońskiekimona, oraz obi – pasy służące do ich przewiązywania. W kolekcji „Mangghi” znajdują się też wyroby ceramiczne, figurki i naczynia z brązu, szablony farbiarskie do tkanin, wachlarze, fajeczki, parawany, a ponadto instrumenty muzycznemaski aktorskie, w tym teatru .

Rzeźbę sakralną reprezentuje kilkadziesiąt dzieł przedstawiających postacie buddyzmu, mnichów, mędrców i tak zwanych boskich strażników wiary. Figury te, niezbyt dużych rozmiarów, rzeźbione w drewnie, pochodzą z późniejszych okresów, lecz powtarzają formalnie i ikonograficznie wzory szczytowego rozkwitu japońskiej plastyki z okresu Kamakura (XII–XIV w.).

Szczególnie interesującą grupę stanowią netsuke (根付)– guzy z kości słoniowej, drewna lub rogu, rzeźbione w kształcie małych figurek bóstw, demonów, mitycznych stworów, zwierząt, roślin, a nawet miniaturowych masek teatru .

Kolekcja sztuki wschodniej poza zabytkami z Japonii obejmuje również obiekty z innych krajów Azji: z Chin zachwycają barwnością i wyszukanym krojem zdobione gęstymi haftami osiemnasto- i dziewiętnastowieczne spódnice i kaftany oraz makaty ołtarzowe. Na uwagę zasługuje zbiór zdobionych techniką batikowania tkanin z Jawy. Motywy wici roślinnej, kwiatów, liści, ptaków i węży w charakterystycznych kolorach ciemnoniebieskim, odcieniach brunatnego i czerwieni prezentują rozmaite wzory, w tym te przeznaczone wyłącznie dla sułtana i jego dworu. Jasieński zebrał też nieliczne okazy brązów, pochodzących z terenów Indii.

Kolekcjonując zabytki, Jasieński zgromadził znaczny księgozbiór literatury dotyczących obiektów z jego kolekcji. Wiele z tych pozycji mimo postępu nauki do dziś nie straciło na aktualności. Dalekowschodnia kolekcja Jasieńskiego jest zdeponowana w Muzeum Manggha.

Małgorzata Martini