W japońskiej tradycji literackiej, historycznej i wizualnej pojawiają się postacie kobiet obdarzonych niezwykłą siłą, odwagą i zdolnościami strategicznymi. Ich wizerunki funkcjonowały na styku historii, legendy i popularnej wyobraźni, tworząc jeden z ważnych tematów kultury okresu Edo. Bohaterki te przedstawiano jako uczestniczki wydarzeń militarnych, często obdarzone wyjątkową inteligencją, determinacją oraz niezłomną postawą moralną. W określaniu ich szczególnego statusu istotne miejsce zajmuje pojęcie onna bugeisha, odnoszące się do kobiet wyszkolonych w sztukach walki.

Wizerunek wojowniczki nie ograniczał się wyłącznie do ukazania sprawności fizycznej. Równie ważne były cechy takie jak opanowanie, lojalność, mądrość, zdolność dowodzenia i gotowość do działania w sytuacjach granicznych. Bohaterki te często wywodziły się z rodów arystokratycznych lub samurajskich, a ich przedstawienia łączyły motyw heroizmu z ideałem kobiecego piękna. W literaturze i sztuce opisywano je jako postacie silne, a zarazem pełne wdzięku, o subtelnych rysach, długich włosach i jasnej cerze. To napięcie między delikatnością formy a siłą czynu stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów ich ikonografii.

Obrazy onna bugeisha pozwalają także dostrzec specyfikę drzeworytu ukiyo-e jako medium łączącego obraz, literaturę i teatr popularny. Wiele grafik odwołuje się do znanych epizodów historycznych, powieści wojennych, dramatów kabuki oraz przekazów ustnych. Obraz nie funkcjonuje zatem jako autonomiczna ilustracja wydarzenia, lecz jako element szerszej kultury narracyjnej. Odbiorca okresu Edo rozpoznawał postacie, gesty, atrybuty i aluzje literackie, które nadawały scenom dodatkowe znaczenia. Drzeworyt stawał się tym samym nośnikiem pamięci zbiorowej, popularnej edukacji historycznej i emocjonalnego uczestnictwa w opowieści.

Przedstawienia wojowniczek w drzeworycie japońskim ujawniają więc złożony sposób przedstawiania kobiecej siły. Nie jest ona jedynie fizyczną sprawnością ani prostym odwróceniem męskiego wzorca heroizmu. Łączy się z inteligencją, strategią, lojalnością, pamięcią historyczną i społeczną wyobraźnią. Bohaterki te funkcjonują jako postacie graniczne: między historią a legendą, między pięknem a przemocą, między dekoracyjnością obrazu a opowieścią o realnej sprawczości.

Z perspektywy historii sztuki temat onna bugeisha pozwala spojrzeć na japoński drzeworyt nie tylko jako na medium estetyczne, lecz także jako na narzędzie konstruowania wzorców kulturowych. Druki te utrwalały pamięć o kobietach silnych, odważnych i wyjątkowych, a zarazem wpisywały ich postacie w bogaty system znaków właściwy sztuce okresu Edo.

Właśnie dlatego przedstawienia takich bohaterek jak Jingū Kōgō, Tomoe Gozen, Hangaku Gozen, Takeko Nakano pozostają ważnym świadectwem tego, jak kultura japońska wyobrażała kobiecą odwagę, sprawczość i heroizm.

Interesujące jest nasze, nowe spojrzenie z perspektywy XXI wieku, z punktu widzenia herstorii. Kobiety wojowniczki, które zajmowały ważne miejsce w historii i kulturze Japonii, to bohaterki wyjątkowe, przekraczające zwyczajowe role społeczne, a jednocześnie obecne w kanonie opowieści historycznych i legendarnych.

Podczas prowadzenia badań archeologicznych na terenach wielkich bitew w Japonii okazało się, iż trzydzieści procent odnalezionych szczątków stanowią kości kobiet wojowniczek. Wystawa Wojowniczki. Japońskie herstorie to graficzno-malarski esej o niezwykłych kobietach, wojowniczkach, prowadzących nie tylko militarne działania.

W trzech odsłonach prezentujemy trzy różne wątki. W przestrzeni otwierającej przedstawiamy matki, żony, towarzyszki mężczyzn, dzięki którym oni przetrwali. W kolejnej – cztery najsłynniejsze wojowniczki; jedna z nich do dziś pozostaje bezimienna. W części trzeciej, tragicznej, przypominamy ostatnią bugeisha – Nakano Takeko, i dowodzoną przez nią „armię kobiet” w finalnej bitwie samurajów w Aizu.

Jest to druga wystawa w Muzeum Manggha ukazująca kobiety. Pierwszą, w 2024 roku, była Opowieść o księciu Genjim, o poetkach okresu Heian.

Na wystawie prezentujemy dzieła z kolekcji Muzeum Manggha, a także ze zbiorów prywatnych – Raymonda Milewskiego i innych kolekcjonerów.