Rok 2026 decyzją Senatu RP ogłoszony został Rokiem Andrzeja Wajdy. Niniejszy przegląd, realizowany w Narodowym Centrum Kultury Filmowej w Łodzi, choć powstał w duchu uhonorowania autora Ziemi obiecanej, nie jest pomyślany jako zwyczajna laudacja. Zależało nam raczej na stworzeniu przestrzeni wolnej od hagiograficznego tonu – miejsca otwartego na reinterpretacje i kinofilską ciekawość. Nie chodzi więc ani o budowanie kolejnego pomnika, ani o jego burzenie. Chcemy wrócić do procesów twórczych, które kształtowały wyobraźnię Wajdy jako człowieka zmagającego się z formą i otwartego na intelektualne ryzyko. Pragniemy dostrzec w nim zarówno osobę mierzącą się z politycznymi konsekwencjami wyborów, jak i artystę antycypującego społeczną recepcję własnej działalności.

Punktem wyjścia stały się dla nas Notesy zredagowane przez Tadeusza Lubelskiego i Agnieszkę Morstin, wydane w 2024 roku nakładem Universitas. Pozostawione przez Wajdę dzienniki odsłaniają zapis nieustannej pracy i podróży prowadzonej według własnego poczucia artystycznej odpowiedzialności. Bogate w anegdoty fragmenty układają się w rodzaj wykopalisk: czytelnik może sam zestawiać szczątki wspomnień, by uchwycić sposób myślenia najbardziej utytułowanego polskiego filmowca albo po prostu zatrzymać się przy pojedynczych uwagach i zatracić w konstelacji skojarzeń. Każdy wpis nie tylko dopowiada poprzedni, lecz także uruchamia go w nowym kontekście.

Archiwizowane przez dekady, pełne powtórzeń i dygresji, notesy funkcjonują zarówno jako zbiór kontekstów, jak i katalog dowodów miłości do kina. Ścierają się w nich różne porządki: przeszłe i przyszłe projekty, cudze teksty i ich własne trawestacje, relacje z wydarzeń historycznych i osobiste chwile iluminacji. Te ostatnie – jak twierdził Wajda – nawiedzały go najczęściej po zagranicznych wojażach: „Wracałem stamtąd naładowany i gotowy do nowych rzeczy, które tutaj robiły tak duże wrażenie, bo były z ducha inicjatywy i wolności tamtych ludzi”. Światowy charakter inspiracji Wajdy odzwierciedlamy, pokazując filmy z USA, Francji, Włoch i Japonii, a także jego projekty o charakterze transnarodowym. Poznawcze horyzonty reżysera sięgały zresztą znacznie dalej niż pozwalają uchwycić ramy tego przeglądu.

Proponujemy swoistą grę z dziedzictwem Wajdy i zapraszamy do wspólnego budowania kolażu jego fascynacji. Tak jak na ekranie mogą współistnieć ruiny, współczesne sylwetki i teksty sprzed stuleci, tak w Notesach spotykają się cytaty, anegdoty, komentarze do premier filmowych oraz szkice projektów, które miały dopiero zapisać się w historii polskiego kina – a czasem także ich późniejsza, krytyczna rewizja. Ten anachroniczny w gruncie rzeczy zabieg szczególnie wyraźnie widać w filmie Piłat i inni, opowieści o śmierci Chrystusa rozgrywanej m.in. na wysypisku śmieci pod współczesnym Wiesbaden. Podobnie jak w dziennikach, znaczenie rodzi się tam z napięcia między biblijnym dialogiem a nowoczesnym pejzażem, między historią a teraźniejszością. Dziwaczny montaż czasów nie prowadzi jednak do ich pogodzenia, lecz otwiera pytania o rolę świadka i o możliwość rozpoznania prawdy wśród ruin – coś, co Wajdę zajmowało przez całe życie.

Odczytując dziś Notesy, możemy potraktować je również jak mapę obrazów, które nigdy nie powstały – echo filmów, jakie Wajda wyobrażał sobie inaczej, lecz ostatecznie nie zrealizował. Dlatego przegląd, który oddajemy w ręce Widzów, nie jest chronologiczną retrospektywą. To próba czytania twórczości Andrzeja Wajdy poprzez kinematografie innych krajów. W zestawieniu tym znalazły się filmy, które tylko na chwilę przyciągnęły jego uwagę, oraz takie tematy, które sam planował zrealizować, lecz ostatecznie mu się to nie udało z powodu splotu wielu niekorzystnych okoliczności np. braku wsparcia partnerów czy decyzji producentów. Są też dzieła, do których wracał świadomie jako do punktów odniesienia, konfrontując z nimi własną twórczość. Wreszcie filmy, które w swojej dramaturgii, w sposobie obchodzenia się z temporalnością i anegdotą, przypominają to, co najciekawsze w jego zapiskach: dialektykę między tym, co wydarzyło się gdzieś i kiedyś, a tym, co może ziścić się tu i teraz.

Zapiski autora Człowieka z marmuru same w sobie stanowią projekt artystyczny – architekturę błądzenia, która wymyka się ramom pojedynczego dzieła. Zresztą drobiazgowa analiza wybranych utworów prawdopodobnie nie przypadłaby Wajdzie do gustu: „To pompowanie »wiedzy« filmowej ogranicza się do omawiania poszczególnych przykładów – trudno z tego zaczerpnąć wiarę w dalsze możliwości pracy” – krytykował politykę Szkoły Filmowej w Łodzi niemal 80 lat temu. Toteż, przywołując wspomnienia Wajdy i opatrując każdą z dziewięciu par filmowych wyborem cytatów z jego zapisków, podążamy śladem pozostawionych przez niego okruchów, jednocześnie zachęcając Państwa do własnych, niekiedy przypadkowych, zejść z wytyczonej ścieżki. W niespójności jego myśli, w rytmie przerywanym jak montażowe cięcie podyktowane grymasem cenzora, kryje się kino zdolne nie tylko przywołać uczucia towarzyszące pierwszym spotkaniom z klasyką, lecz przede wszystkim poruszyć Widza na nowo i sprowokować do ponownej konfrontacji z dorobkiem Andrzeja Wajdy.


Organizatorzy przeglądu: Narodowe Centrum Kultury Filmowej, EC1 Łódź – Miasto Kultury
Patroni wydarzenia: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna, Urząd Miasta Łodzi
Partnerzy: Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna, Wytwórnika Filmów Dokumentalnych i Fabularnych, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Wydawnictwo Universitas, Szkoła Filmowa w Łodzi, Alliance Française Łódź
Partnerzy medialni: Pełna Sala, SpoilerMaster - Podcast do słuchania po seansie


22.05, godz. 17.00, Człowiek z marmuru (1977, reż. Andrzej Wajda) + spotkanie z Jerzym Radziwiłowiczem

23.05, godz. 19.00 Pasja (1982, reż. Jean-Luc Godard)

 
5.06, godz. 19.00, Lotna (1959, reż. Andrzej Wajda) + prelekcja Wojciecha Tutaja

6.06, godz. 19.00, Winchester ‘73 (1950, reż. Anthony Mann)

 
13.06, godz. 17.00, Dyrygent (1980, reż. Andrzej Wajda) + prelekcja Julii Palmowskiej z portalu Pełna Sala

13.06, godz. 19.30, Próba orkiestry (1978, reż. Federico Fellini)


19.06, godz. 18.00 Biesy (1988, reż. Andrzej Wajda) + spotkanie z dr Agnieszką Morstin, redaktorką Notesów Andrzeja Wajdy

20.06, godz. 19.00 Zabriskie Point (1970, reż. Michelangelo Antonioni)


26.06, godz. 19.00, Popiół i diament (1958, reż. Andrzej Wajda) + prelekcja Tomasza Poborcy

27.06, godz. 19.00, Trzy korony marynarza (1983, reż. Raúl Ruiz) + prelekcja Tomasza Poborcy


3.07, godz. 18.00, Danton (1983, reż. Andrzej Wajda) + prelekcja Alliance française

4.07, godz. 19.00, Apollonide. Zza okien domu publicznego (2011, reż. Bertrand Bonello)


10.07, godz. 19.00, Niewinni czarodzieje (1960, reż. Andrzej Wajda) + prelekcja Michała Oleszczyka i dyskusja po seansie

11.07, godz. 19.00, Przez całą noc (1982, reż. Chantal Akerman)


17.07, godz. 19.00, Piłat i inni (1972, reż. Andrzej Wajda) + spotkanie z prof. Anną Nacher

18.07, godz. 19.00, Lekcje historii (1972, reż. Jean-Marie Straub, Danièle Huillet), Lothringen! (1994, reż. Jean-Marie Straub, Danièle Huillet)

 
24.07, godz. 19.00, Katyń (2007, reż. Andrzej Wajda) + prelekcja prof. Piotra Kletowskiego

25.07, godz. 19.00, Zarządca Sansho (1954, reż. Kenji Mizoguchi)
 

Bilet na pojedynczy seans – 24 zł
Karnet na 6 wybranych seansów – 114 zł
Karnet na 18 seansów – 306 zł